Historie

De herkomst van het instrument was tot voor kort onduidelijk. Op het plaatje bovenhet klavier staat: B.F. Bergmeijer vh van Dam, orgelfabrikant – Woerden. Het binnenwerk van het orgel deed echter vermoeden dat het van oudere datum zou moeten zijn. Het enige wat vast stond was, dat het geplaatst was in het jaar 1900. De naam Bergmeijer past niet in dat jaar, omdat deze toen nog niet als zelfstandig orgelmaker actief was. Verder draagt het orgel een aantal Maarschalkerweerd-kenmerken. Bestudering van het binnenwerk leverde nergens een sluitend bewijs op dat duidelijk in één richting wees.

Verrassend genoeg kwam tijdens reparatiewerkzaamheden aan de onderzijde van de orgelbank de volgende aantekening te voorschijn: “Schagen 16 october 1896”.Hiermee kon al snel de herkomst van het instrument worden getraceerd.In 1895 brandde de Nederlands Hervormde kerk op de markt in Schagen af.
Tijdens de bouw van een nieuwe kerk werd voor de diensten gebruik gemaakt van een kleine noodkerk, waarin in 1896 een orgel werd geplaatst voor de som van F 607,15. Het was het eerste opus van Leon Verschueren uit Heythuysen (thans Verschueren orgelbouw). In september 1897 was de nieuwe kerk al voltooid. Mogelijk heeft het Verschueren orgel nog een aantal jaren dienst gedaan in deze nieuwe kerk, want pas in 1901 werd een nieuw van Dam orgel in gebruik genomen. Het oude Verschueren orgel moet rond 1900 zijn overgeplaatst naar Oudesluis.

Het is nog steeds onduidelijk wie deze werkzaamheden heeft uitgevoerd. Wel lijkt het er op dat in Oudesluis de mogelijkheid tot aankoop zich vrij onverwachts heeft voor gedaan, want getuige de historische beschrijving moest er op het laatste moment nog gauw even een orgeltribune worden gebouwd.De datum 16 october 1896 kon worden bevestigd door Verschueren orgelbouw, die in een oud kasboek tevens een aantal opmerkingen vonden over de omvang en dispositie, welke excact overeenkwamen met het orgel in Oudesluis.

Het feit dat het orgel een aantal Maarschalkerweerd kenmerken heeft is verklaarbaar, doordat Leon Verschueren daar van 1886 tot 1890 in de leer is geweest, waardoor zijn eerste werk nog grotendeels in Maarschalkerweerd traditie stond.Onduidelijk blijft wanneer de firma Bergmeijer aan het orgel heeft gewerkt. Bertus Frans Bergmeijer was werkzaam bij orgelmakerij van Dam in Leeuwarden en werd in 1917 medefirmant van deze firma. Vanaf 1918 begon hij voor zichzelf te werken, eerst vanuit Amersfoort, later vanuit Woerden. De firma van Dam hield in 1926 op te bestaan, waardoor het aannemelijk lijkt dat Bergmeijer na 1926 een aantal dingen aan het orgel heeft gewijzigd en zijn firmaplaatje boven het klavier heeft aangebracht.

Technische omschrijving

Monumentenweekend bracht orgel weer tot leven
Het weekend van 11 en 12 september 2004, was het monumentenweekend. Hoewel het thema van dit weekend dit jaar, vesting - en verdedigingswerken was, wilden wij toch open zijn. Dit niet zonder reden want: het orgel wat al sinds lange tijd niet meer bespeelbaar was, is na een grondige opknapbeurt weer te horen.

Orgelliefhebber Jarig Bangma, uit Overijssel, kwam gedurende anderhalf jaar regelmatig de dijk over om een dagje aan het orgel te werken. Ook ontdekte hij de bijzondere historie van het kleine, maar rijk klinkende instrument. Het orgel heeft namelijk oorspronkelijk gestaan in de noodkerk van Schagen. Deze noodkerk was na het afbranden van de grote kerk op de markt in 1895 een voorlopige voorziening voor de kerkgangers. In 1901, is het orgel verkocht aan N.H. kerk te Oudesluis.

Dit weekend, was een bijzondere gelegenheid om de vroegere organist van de kerk: Mevrouw Maria Mels weer eens te horen spelen. Siebout Akkerman gaf zaterdag tweemaal een recital. Ook de kleinzoon van de orgelbouwer Leon Verschuere, was voor deze gelegenheid uit Limburg gekomen. Tot voor kort wist hij niet waar het eerste orgel wat zijn opa had gebouwd was gebleven. En diverse andere orgelliefhebbers lieten hun belangstelling blijken.

Foto: Maria Mels, de nu 74 jarige organist; bespeelde het orgel tussen 1957 en 1971.

Klik hier voor een beeld/geluidsfragment

Klik hier en hier voor twee krantenartikelen over de ingebruikname van het orgel eind 1900.

Inventarisatie  

Kast:
De orgelkast is oorspronkelijk ±30cm lager geweest. Dit is duidelijk te zien aan de dubbele voetlijst in het front en de opgekloste stijlen aan de achterzijde. Onduidelijk is wanneer dit is gewijzigd. Met de later aangebrachte beschilderde zijpanelen heeft men duidelijk geprobeerd het orgel wat een breder aanzien willen geven.

Windlade:
Aan de klavierzijde is een oude afgeplakte kanaalopening zichtbaar. Op één van de voorslagen is een windlosventiel aanwezig, die geen enkele aansluitmogelijkheid heeft naar de speeltafel.De windlade vertoont enige lekkage over de slepen, maar functioneerd verder naar omstandigheden nog redelijk.

Pijpwerk:
Opvallend is de Octaaf 4 voet die op de plaats van de Fluit 4 voet staat. Dit register is van identiek makelij als de rest van het pijpwerk, zodat deze er waarschijnlijk door Verschueren zelf al is opgezet. Deze Octaaf 4 voet heeft in het diskant een zeer wijd uitlopende mensuur. Met deze ingreep zal het orgel duidelijk aan volume hebben gewonnen, waardoor het beter geschikt werd voor het begeleiden van de gemeentezang. Verschueren gebruikte voor de Prestant 8 voet vermoedelijk pijpen die hij al op voorraad had. Op de grootste pijp in het front staat namelijk de inscriptie “Prestant 4v” en op de pijp c1 staat “Mixtuur 3 sterk”.Alle pijpwerk is compleet en bevindt zich in een goede en oorspronkelijke staat.

Windvoorziening:
De huidige blaasbalg in de onderkast is waarschijnlijk niet origineel. Bij de plaatsing is een beetje gewoekerd met de ruimte. De balgbediening is curieus en heeft veel weg van een ter plaatse bedachte oplossing. Het is een voettrede die schuin aan de achterkant uit de kast steekt en naast het klavier uitkomt. Op het regelwerk waar de windlade op rust is nog een afdruk zichtbaar van een eerdere hefboombediening.De elektrische windvoorziening met rolgordijn en regelbalgje buiten de orgelkast stamt uit de 60er jaren en is provisorisch aangesloten op het windkanaal tussen balg en windlade. Het orgel speelt momenteel alleen op het externe regelbalgje, omdat het windmotertje te weinig vermogen heeft om de enigszins lekkende magazijnbalg op druk te houden. De windvoorziening is daardoor vanzelfsprekende verre van optimaal.

Mechaniek:
Veel toetsen zijn krom en getordeerd. De kromme doorhangende abstracten worden door een geleidingskam in het gareel gehouden. Klavier en mechaniek zijn in een slechte staat.

Werkzaamheden

Begin 2003 is gestart met een aantal (nood)reparatie werkzaamheden om te proberen het orgel weer in een redelijk bespeelbare staat terug te brengen. Uitgangspunt daarbij was dat alles in de aangetroffen toestand bewaard zou blijven. Doordat de herkomst van het instrument nog steeds onbekend was, was dit tevens een goede mogelijkheid tot inventarisatie en enig historisch onderzoek. Hier volgt een globaal overzicht van de uitgevoerde werkzaamheden:

Windlade:
Een aantal veren en loszittende stiften zijn vervangen. Enkele lekkende kleppen zijn opnieuw beleerd. De voorslagen zijn opnieuw beleerd en hebben een nieuwe bevestiging gekregen. Alle pijpwerk is van de lade geweest zodat de pijproosters hersteld en tegen houtworm behandeld konden worden.

Pijpwerk:
De pijpen zijn waar nodig uitgedeukt en opgerond, uitgescheurde stemrollen gesoldeerd. Alles is nagekeken en gereinigd. De frontpijpen waren ernstig aangetast en zijn zo goed mogelijk gepolijst. De Intonatie is alleen waar nodig iets geégaliseerd en daarna is alles op stemming gebracht.

Windvoorziening:
Windmoter, rolgordijn en regelbalgje buiten de kast zijn hersteld en voorzien van een nieuwe stroomvoorziening. De lekke magazijnbalg in de onderkast is afgesloten, verder is de bestaande situatie voorlopig gehandhaafd.

Mechaniek:
Vastzittende kromme toetsen zijn bijgewerkt. Het pedaalklavier is voorzien van nieuwe geleidingen en vilt. Enkele afgebroken abstracten zijn hersteld. Onder de kromme doorhangende abstracten is een geleidingskam doorgezet. Het geheel is opnieuw afgeregeld.

Kast en interieur:
Diverse loszittende delen zijn vastgezet. De orgelbank is hersteld. Het interieur is behandeld tegen houtworm. Het slot is hersteld.

orgelfront na verwijdering van een van de zijschotten

de speeltafel

aantekeningen onder op de orgelbank

De sterk aangetaste frontpijpen worden gepolijst

het pijpwerk wordt weer op stemming gebracht