Historie Torenuurwerk Nederlands Hervormde Kerk Oudesluis

Door W. Houtkoper

Oudesluis is een zeer klein dorp in de kop van Noord Holland, gelegen aan een kruising van ringvaarten en afwateringssloten. Dat is geen wonder want het dorp ligt op het raakvlak van drie polders. Namelijk aan de noordoostelijke dijk van de Zijpe (1598) ligt de Anna Paulownapolder, aan de westdijk van de Wieringerwaard ( 1611) en ten oosten van de polder Koegras. In de dorpen van deze polders bouwde Waterstaat sobere Hervormde kerken van steeds hetzelfde model, zoals in Burgerbrug, Sint Maartensbrug (1696), Schagerbrug. Voor de geestelijke verzorging van degenen die werkten aan de drooglegging van de polders.
Ook in Oudesluis staat zo’n kerk, uit 1826, echter in iets grote uitvoering. Dat heeft als reden dat binnen het schip van deze kerk aan twee zijden grote balkons met lange houten banken zijn aangebracht. De notabelen en het gewone kerkvolk zaten beneden en de ‘polderjongens’  werden naar boven verbannen.

Voor deze kerken kregen diverse leveranciers van torenuurwerken een opdracht, zoals L.W.F. Völcke uit Den Haag in Burgerbrug, D. Batstra uit Leiden in Sint Maartensbrug en hier in Oudesluis A.H. van Bergen uit Heiligerlee. Tenminste, dat staat op de slingerlens. In wezen moet het een geïmporteerd uurwerk zijn. Gezien het feit dat begin 1800 de Duitse industriële bouw van torenuurwerken nog moest beginnen, lijkt het aannemelijk dat het hier een Engels torenuurwerk betreft. Allert Noorman vergelijkt de bouw ervan met die van de stoommachines uit die tijd en daar lijkt het sterk op met zijn onderdelen van messing gietwerk en gesmede en gevijlde onderdelen. Zie ook de bijzonder leuke startlichter. Hier heeft de maker er in een bui van joligheid er de vorm van een slang aan gegeven. Aan het einde bij het slagwerk zijn oogjes en een bek gegraveerd. Ook het houtwerk is werkelijk fraai. De beun heeft mooie roodgeverfde kraalranden, op de slingersteel zijn rond het gat waar de opwindas doorheen gaat twee roodgemaakte hartjes uitgesneden. Eigenlijk is dit uurwerk voor de liefhebber een “schatje” om te zien.
Alle assen draaien in ingeperste dunne bronzen lagerbusjes in de gegoten onderdelen. Het gaand werk heeft drie assen, tegenpalling, het grondrad met de uitgaande uuras draait eens in de twee uur rond.  En de gang  is een hakengang met een klein gesloten gangrad met 40 tanden. De wals of te wel de opwindtrommel is evenals die van het slagwerk glad gedraaid uit gietijzer met gegoten eindflenzen van messing. De secondeslinger heeft een vorm van temperatuurcompensatie.

Het slagwerk slaat zijn 90 slagen in twaalf uur met identieke slaghefbomen en hamers op dezelfde klok. Zo konden er om en om meer slagnokken op het zelfde grondrad gezet worden.Waardoor er minder omwentelingen hiervan nodig waren en er gangduur werd gewonnen. De sluitschijf  is een messing schijf, aangedreven door een pennenrondsel. De windvleugel is verticaal met een versnellende haakse tandwiel overbrenging.

Het eerste dat je opvalt als je de kerk binnenkomt is dat de gewichten van het uurwerk gewoon tot in de hal zakken zonder valkist eronder. Als ze opgetrokken zijn, vormen zij helemaal een groot gevaar voor degenen die er onderdoor lopen. En dan stond er voorheen ook nog een stapel bakstenen op de gewichten, de grootste stapel op die van het gaande werk. Dit is een onhoudbare, gevaarlijke situatie, die verbeterd dient te worden.
Ook zat er veel te veel staaldraad van 6 mm op de opwindtrommels. Het doel was om een gangduur van één week te halen, maar dat kon gezien de beschikbare valhoogte van 11 meter nooit worden gehaald, al hangen de gewichten aan een drieloper.
 

Ondanks dat geprobeerd was om voor de gangduur van 7 dagen 178 slagen staaldraad op de wals te proppen, zat er ook nog te veel staaldraad op de wals, zelfs als het gewicht in zijn onderste stand hing. Noorman heeft vele meters van de staaldraad doorgetrokken om hier vanaf te zijn en windt nu het alweer goed lopende uurwerk twee keer per week op. De katrollen direct na de wals zaten op de verkeerde plaats om de staaldraad goed toe te voeren, wat inmiddels provisorisch in orde is gemaakt.

Er konden echter  nog 6 bakstenen meer van het gewicht afgehaald worden. Dat het uurwerk bij het opwinden al een paar keer van zijn beun was getrokken was al niet bijzonder meer. Maar op een gegeven moment slaagde men er in, hoe is niet bekend, om de gesmede spiraalveer van de tegenpalling volkomen om de grondas te draaien. (inmiddels gerepareerd.) Daardoor verschoof het grondrad zijdelings op zijn as tot zijn velg tegen het tussenrad liep. De pal van de tegenpalling kon niet meer werken omdat hij naast de tegenpallingschijf viel. In plaats van de oorzaak te repareren, werden er dus weer meer bakstenen op het gewicht gelegd om het tegen het tussenrad wrijvende grondrad toch te dwingen om te draaien en werd er een eigengemaakte pal-inrichting aangebracht.
De vertikale uur-as was zo gemonteerd dat hij, vooral bij hogere temperaturen, snaarstrak gespannen stond tussen het ( daardoor gebroken) steunlager van het uurwerk en de wijzerverdeling op een zoldervloer hoger. Het steunlager is inmiddels weer gerepareerd en de verticale  uuras hangt nu weer zoals het hoort aan het druklager van de wijzerverdeling. Ook gerepareerd zijn de te zwaar drukkende ijzeren (!) contactveren van het rommeltje dat de wijzerverlichting moet voorstellen. Te samen scheelde het ook weer 4 bakstenen.
Het slagwerk sloeg veel te snel; de slagen waren niet te tellen, waar een eenvoudige verstelling van de windvleugelbladen een einde aan maakte. Op de asbus van de windvleugel zit een leuke inrichting om het teruglopen van het slagwerk tijdens het opwinden te voorkomen. Het werk met een veerloze pal. Je kunt je afvragen of zo’n inrichting echt nodig is, maar om nu de palrand van de asbus af te zagen, dat lijkt al te drastisch en is bovendien regelrecht onnodig uurwerkvandalisme. Ach, dat er aan de lichters gebogen om het uurwerk af te stellen, terwijl hiertoe de lagers verschuifbaar zijn gemaakt, het verwondert niet eens. Het is zelfs kunstig dat men voor elkaar kreeg om het slagwerk te laten stoppen op een rechte rand in de kuil van de hartschijf. In plaats van zoals het moet op de daarvoor bestemde haak aan de tussenradas. Daar zal toch behoorlijk op getobd zijn.

Het spijt ons dat zo’n aardig torenuurwerk zo’n zuur verhaal oplevert. Maar wat de Stichting Torenuurwerk destijds aan ergernissen en knoeierijen ontdekte, is te groot om onder het mom van ‘vrijwilligerswerk’ te vergoelijken.